Sau hai tháng thực hiện, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản đã gặp khó khăn trong việc xác nhận giấy chứng nhận khai thác (CC) do Liên minh châu Âu (EU) quy định về việc phòng ngừa, ngăn chặn và xóa bỏ các hoạt động khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), có hiệu lực từ ngày 1-1-2010.

Đang là mùa cao điểm chuẩn bị đơn hàng xuất khẩu thủy sản cho quí 1-2010, nhiều doanh nghiệp phải đối mặt với tình trạng thiếu nguyên liệu thủy sản. Việc thực thi quy định IUU càng làm cho khó khăn này nghiêm trọng hơn.

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó giám đốc Công ty Kinh doanh Thủy hải sản Sài Gòn (APT), cho biết năm 2010, việc thiếu hụt nguyên liệu thủy sản sẽ ảnh hưởng mạnh đến ngành xuất khẩu thủy sản. Ngay từ đầu năm, công ty đã chuyển hướng sang sử dụng những loại thủy sản đánh bắt để xuất khẩu vào thị trường EU, một trong những thị trường quan trọng của công ty, do nhiều hộ nuôi cá tra, cá ba sa đã treo ao vì thua lỗ. Sau hai tháng thực hiện quy định của IUU, ông Sơn thừa nhận: “Việc có được giấy chứng nhận khai thác là vấn đề không đơn giản”.

Thực tế, trong một container hàng xuất khẩu sang EU, có hơn 10 mặt hàng thủy sản khác nhau thì chỉ có vài tàu lớn trong hệ thống bạn hàng thu mua nguyên liệu của công ty có được giấy chứng nhận khai thác. Còn lại là những đại lý nhỏ, sản phẩm không truy được nguồn gốc xuất xứ. Do phải mua nhiều chủng loại và số lượng khác nhau ở những đại lý trung gian, sau khi mua, công ty phải hỏi lại người bán hàng, tìm lại chủ tàu để truy xuất nguồn gốc. “Điều này đã làm tăng chi phí và mất thời gian cho doanh nghiệp”, ông Sơn nói.

Trong quá trình mua nguyên liệu, giám đốc một công ty xuất khẩu thủy sản ở Bình Định cho rằng còn quá nhiều nhiêu khê để có được giấy chứng nhận khai thác theo quy định của IUU. Công ty này phải thuyết phục và tranh mua từng tàu cá để có nguyên liệu xuất khẩu, vẫn không mua đủ số lượng chế biến.

Chưa quen với những quy định mới, nhiều ngư dân địa phương vẫn đánh bắt bình thường và bán cho những doanh nghiệp không xuất khẩu sang thị trường EU. Vị giám đốc này cho rằng, Quyết định 3477 về việc đánh bắt phải tuân thủ IUU của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn không quy định tàu thuyền phải cập vào cảng có cơ quan chức năng quản lý để được cấp giấy chứng nhận khai thác. Trong khi ở một số địa phương lại yêu cầu ngư dân phải cập cảng nơi có ban quản lý, mới đủ điều kiện để xác nhận, gây khó khăn và tốn kém cho ngư dân, chưa kể nhiều địa phương không có cảng cá và ban quản lý.

Điều này khiến nhiều tàu cá “trốn cảng” và bán ngay trên biển, khi có chủ vựa đi mua gom. Điều đáng lo nhất là nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sang EU phải nhập khẩu nguyên liệu về chế biến, trong khi một số ngư dân lại bán nguyên liệu ngay trên biển cho thương nhân Trung Quốc sang Việt Nam thu mua để tránh khó khăn trong việc xin cấp giấy chứng nhận khai thác.

Trong văn bản kiến nghị Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản, ông Trương Đình Hòe, Tổng thư ký Hiệp hội Xuất khẩu và Chế biến thủy sản Việt Nam (VASEP), cũng cho rằng còn nhiều bất cập nảy sinh trong việc thực hiện cấp giấy chứng nhận khai thác cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Trao đổi với TBKTSG về vấn đề trên, ông Trần Tiến Dũng, quyền Chi cục trưởng Chi cục Khai thác và Bảo vệ chất lượng nguồn lợi thủy sản TPHCM, cho biết việc truy xuất nguồn gốc thủy sản, tàu đánh bắt cập cảng cá ở nơi nào, cơ quan quản lý chất lượng thủy sản địa phương có trách nhiệm cấp giấy chứng nhận hàng đánh bắt hợp pháp. Ông Dũng cho rằng những doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong việc cấp giấy chứng nhận khai thác nguồn gốc đánh bắt thủy sản cho những lô hàng xuất khẩu là do vướng phải lượng hàng tồn kho trước ngày luật IUU có hiệu lực (1-1-2010).

Khó khăn khác trong việc cấp giấy chứng nhận, theo ông Dũng, nhiều doanh nghiệp mua sản phẩm thủy sản không được ngư dân ghi chép nhật ký khai thác. “Đây là vấn đề mà chúng tôi đã lưu ý rất kỹ với ngư dân và doanh nghiệp trong các buổi tập huấn chuẩn bị cho luật IUU. Nhưng thực tế, ngư dân vẫn đánh bắt mà không ghi nhật ký khai thác”.

Ông Dũng nói, ngư dân cần phải nhanh chóng làm quen với việc này và doanh nghiệp kiên quyết chỉ mua nguyên liệu thủy sản ở những tàu có ghi nhật ký khai thác. Đây là công đoạn quan trọng trong việc cấp giấy chứng nhận khai thác hợp pháp, bởi trong quy định của EU, truy xuất nguồn gốc thủy sản để bảo vệ chủng loài thủy sản ở những vùng biển khác nhau. Mỗi mẻ cá, ngư dân phải ghi rõ chủng loại thủy sản đánh bắt, và vùng đánh bắt.

Để tạo điều kiện tốt hơn cho những doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản sang EU, VASEP đề xuất các cơ quan quản lý nên bỏ cảng ra khỏi danh mục cần xác nhận khi doanh nghiệp đăng ký giấy chứng nhận khai thác. Ngoài ra, Cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản nên chỉ đạo ngay các chi cục địa phương xem xét bãi bỏ việc thu phí xác nhận giấy chứng nhận khai thác của các cảng.