Mới đây, tại Hội nghị “Khoa học- công nghệ- thị trường” do Hiệp hội Titan Việt Nam tổ chức, các DN khai thác, chế biến và xuất khẩu khoáng sản titan đã thống nhất kiến nghị lên Chính phủ một số nội dung liên quan phát triển của doanh nghiệp như chính sách thuế cần có khuyến khích, đầu tư chế biến sâu, việc ngừng xuất khẩu tinh quặng titan cần có.
Trữ lượng mới cần quy hoạch mới
Nếu như năm 2007, tổng trữ lượng khoáng sản titan của Việt Nam được xác định là 34,5 triệu tấn, thì mới đây, theo dự báo mới nhất, khoáng sản titan Việt Nam có thể lên trên 200 triệu tấn, thậm chí có thể đạt tới 500 triệu tấn. Nếu trữ lượng này được khẳng định thì Việt Nam sẽ được xếp vào ngôi vị 6 nước đứng đầu thế giới về trữ lượng khoáng sản titan. Hệ quả là quy hoạch phát triển công nghiệp titan năm 2007 mới chỉ dừng ở trữ lượng 34,5 triệu tấn, nó sẽ không còn phù hợp và trở thành một “tấm áo quá chật” đối với nguồn trữ lượng khổng lồ.
Trước thực tế đó, cùng với tiến độ xây dựng các dự án lớn ven biển có titan, các nhà hoạch định chính sách phải thay đổi quan điểm, mục tiêu phát triển, cơ chế chính sách cũng như nội dung quy hoạch. Chính phủ đã giao cho Bộ Công Thương xây dựng một quy hoạch tổng thể trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn từ các địa phương để việc phát triển nền công nghiệp titan phù hợp với thực tiễn hiện nay.
Theo đánh giá, trong những năm qua, các đơn vị trong Hiệp hội Titan đã chủ động và tích cực đầu tư các thiết bị máy móc, công nghệ từ thăm dò, khai thác, chế biến sâu như: Tổng công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh, Công ty TNHH một thành viên Khoáng sản Thừa Thiên Huế, Công ty CP Khoáng sản Bình Định, Công ty CP Khoáng sản Quảng Trị. Đặc biệt, Viện Khoa học và Công nghệ Mỏ - Luyện kim là Viện khoa học đầu ngành đã tư vấn, lập các dự án khai thác, tuyển thô, nhà máy tuyển tinh và chế tạo hầu hết các thiết bị cho Tổng công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh, Thừa Thiên Huế, các đơn vị ở Bình Định.
Các DN mới đi vào hoạt động khoáng sản titan và tham gia Hiệp hội đều đầu tư đồng bộ thiết bị tuyển tinh và các nhà máy chế biến sâu như Sài Gòn - Quy Nhơn, Bằng Hữu, Đường Lâm, Tân Quang Cường, Đất Quảng Chu Lai, Ban Tích, Quảng Trị, Quảng Bình, các đơn vị sản xuất que hàn Việt Đức, que hàn Phú Thọ...
Theo ông Nguyễn Văn Lịch – Chủ tịch Hiệp hội Titan Việt Nam, để thực hiện Quyết định 104/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về “Phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng titan giai đoạn 2007 – 2015, định hướng đến năm 2025”, đặc biệt là định hướng về chế biến sâu, các đơn vị trong Hiệp hội đã cùng nhau góp vốn thành lập các công ty cổ phần để tăng năng lực về vốn, khoa học công nghệ và cung cấp nguyên liệu. Ví dụ, năm 2008, Tổng công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh đã thành lập Công ty cổ phần Đi-ôxit Titan Việt Nam, gồm 5 cổ đông để thực hiện dự án chế biến sâu Titan Pigment, công suất 30.000 tấn/năm giai đoạn I, với tổng mức đầu tư vào khoảng 150 triệu USD; Công ty TNHH Nhà nước 1 thành viên Khoáng sản Thừa Thiên Huế đã đầu tư 2 dây chuyền nghiền zircon mịn công suất 4.500 tấn/năm; Công ty cổ phần Khoáng sản Bình Định đã đưa xưởng sản xuất zircon siêu mịn công suất 4.500 tấn/năm hoạt động vào tháng 4/2007. Đưa nhà máy luyện xỉ titan vào hoạt động từ tháng 6/2009 với công suất 1200 tấn xỉ và 7000 tấn gang/năm. Ngoài ra, các đơn vị khác trong và ngoài Hiệp hội cũng đã và đang đầu tư nhiều dự án chế biến sâu như xỉ titan, ilmenite hoàn nguyên, zircon mịn và siêu mịn… Sự liên kết hợp tác đã tạo cho các đơn vị sản xuất ra các sản phẩm có chất lượng đạt tiêu chuẩn tương đương nhau và đây là một xu thế khá tốt để tạo điều kiện cho các DN trong Hiệp hội cũng nhau phát triển.
Đối mặt với những khó khăn
Tại Hội nghị, các DN titan đều cho rằng, suy thoái kinh tế toàn cầu đã ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế Việt Nam nói chung và đối với sản xuất kinh doanh, đầu tư phát triển của các thành viên Hiệp hội nói riêng. Giá cả vật tư, phụ tùng, nguyên nhiên vật liệu, điện tăng, giá cả hàng hóa tiêu dùng tăng làm cho sản xuất đình trệ, giá thành sản phẩm tăng vọt. Trong lúc sản phẩm làm ra không tiêu thụ được và nếu tiêu thụ được thì giá rẻ, sản lượng tiêu thụ thấp. Bởi không ít nhà máy sản xuất Pigment, sản xuất xỉ titan... trên thế giới phải đóng cửa nhà máy hoặc giảm sản lượng sản phẩm, sản xuất cầm chừng và sản phẩm của họ cũng không bán được, điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới việc cung cấp nguyên liệu tinh quặng llmenite từ các DN xuất khẩu trong nước của chúng ta.
Khi Chính phủ đưa ra lộ trình dừng xuất khẩu quặng tinh ilmenite từ năm 2011, các khách hàng lớn, khách hàng truyền thống phải chuyển hướng tìm nguyên liệu ở các thị trường khác, hoặc phải thay đổi công nghệ sản xuất để thay thế nguyên liệu tinh quặng ilmenite bằng nguyên liệu đầu vào là xỉ titan. Vì vậy, lượng quặng tinh ilmenite tồn đọng lớn buộc các DN trong Hiệp hội phải giảm sản lượng khai thác, chế biến hoặc đua nhau bán giá rẻ, có khi giá bán còn thấp hơn cả giá thành của sản phẩm.
Tuy đã nỗ lực đầu tư chế biến sâu như ilmenite hoàn nguyên, rutin, xỉ titan, bột zilcon siêu mịn... nhiều dự án đã đi vào sản xuất, sản xuất ra sản phẩm có chất lượng cao, nhiều dự án đang gấp rút xây dựng, một số dự án đang chuẩn bị đầu tư nhưng đến nay cả từ yếu tố khách quan và chủ quan đã làm cho các dự án chậm đầu tư hoặc đầu tư xong không đưa vào sản xuất được vì chi phí đầu tư cao, giá thành cao trong lúc giá bán thấp mà lại không bán được.
Đặc biệt, hầu hết các doanh nghiệp đều bức xúc cho rằng, việc áp dụng mức thuế XK đối với một số sản phẩm chế biến sâu như hiện nay của Bộ Tài chính là không khuyến khích các DN quyết định đầu tư xây dựng nhà máy chế biến sâu các sản phẩm từ quặng titan. Các DN cũng thừa nhận, việc tăng thuế XK để hạn chế và chấm dứt XK quặng thô là chủ trương đúng đắn, song về thuế suất thuế XK các sản phẩm chế biến sâu như: ilmenite hoàn nguyên, xỉ titan, rutile nhân tạo có mức thuế 15%; các loại khác là 20% là hoàn toàn không có cơ sở.
Những kiến nghị nóng bỏng.
Sau khi đã có một buổi thảo luận sôi nổi giữa các thành viên trong Hiệp hội Titan Việt Nam cùng một số đại diện các Bộ, ngành như: Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường… các thành viên thống nhất kiến nghị lên Chính phủ một số nội dung, cụ thể như:
Thứ nhất, tăng cường công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên khoáng sản tốt hơn nữa để khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản titan một cách hợp lý, hiệu quả, tiết kiệm vì đây là loại kháng sản quý hiếm không tái tạo.
Thứ hai, phải khẩn trương thăm dò, đánh giá trữ lượng một cách cơ bản, lựa chọn những đơn vị chuyên ngành, có đủ năng lực chuyên môn, năng lực quản lý, được cấp ngân Nhà nước để thăm dò đánh giá trữ lượng một cách chính xác, khách quan làm cơ sở cho việc bổ sung, hoàn thiện quy hoạch 104/2007/QĐ-TTg.
Thứ ba, cấp phép khai thác, chế biến phải cấp đúng cho các đơn vị có đủ năng lực thực sự như phải có đội ngũ cán bộ chuyên môn kỹ thuật, quản lý, phải đầu tư thiết bị, công nghệ khai thác, chế biến phù hợp với đặc thù của từng vùng mỏ… Có như vậy mới tiết kiệm triệt để tài nguyên, khoáng sản, bảo vệ được môi trường. Tránh tính trạng cấp phép khai thác tận thu cho các cá nhân, đơn vị “làm nghề phụ” không đủ năng lực, khai thác vội vàng, vì mục tiêu lợi nhuận là trên hết nên không đầu tư tuyển tinh và XK ngay quặng sau tuyển thô.
Thứ tư, chế biến và chế biến sâu phải chia ra được 4 cấp.
Thứ năm, tiếp tục cho phép được XK quặng tinh ilmenhit để các DN có điều kiện duy trì ổn định sản xuất, các bộ công nhân viên có việc làm, ổn định cuộc sống, có điều kiện để tích tụ vốn, đầu tư các dự án chế bỉến sâu.
Thứ sáu, có các chính sách linh hoạt và phù hợp để hỗ trợ, khuyến khích các DN trong giai đoạn suy thoái kinh tế toàn cầu, chính sách thuế, đặc biệt là thuế suất thuế XK đối với các sản phẩm đã qua chế biến sâu.