Trong khi Dự án Xi măng Nghi Sơn do Nhật Bản đầu tư lãi lớn và mở rộng quy mô lên gấp đôi, thì Xi măng Hoàng Mai do Nhà nước ta đầu tư thua lỗ triền miên và không trả được vốn vay.
 
Một ví dụ về quyết định đầu tư sai lầm, gây lãng phí được mổ xẻ tại Hội thảo kiểm toán đầu tư công do Kiểm toán Nhà nước phối hợp với Hiệp hội Kế toán công chứng Anh quốc (ACCA) tổ chức hôm 8/8 tại Hà Nội.

Xi măng Hoàng Mai là một trong rất nhiều dự án đầu tư công thất bại và đang để lại gánh nặng lớn cho nền kinh tế, áp lực trả nợ cho Chính phủ. Chuyên gia Lê Đăng Doanh dẫn một nguồn tin từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết, cả nước hiện nay có khoảng 66.000 dự án đầu tư công với nhu cầu vốn 220.000 tỷ đồng, trong đó có 70% dự án do địa phương quản lý. Điểm đặc biệt đáng lo ngại là quyết định chấp thuận đầu tư thường được dựa trên các yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội (có thể coi là không có giới hạn) và khả năng huy động vốn (do chủ đầu tư tự đề xuất và thường chưa được kiểm chứng). Hệ quả là nhiều dự án đầu tư công kém hiệu quả. Đơn cử như đường cao tốc TP. HCM - Trung Lương chưa sử dụng đã tróc lở, đội chi phí từ 6.500 tỷ đồng lên 10.000 tỷ đồng.

Các dự án đầu tư công ngốn ngân sách nhà nước cực lớn, nhưng “bộ lọc” cho chúng lại rất khiêm tốn. Đến thời điểm hiện tại, Kiểm toán Nhà nước Việt Nam mới chỉ tập trung kiểm toán trên 2 nội dung chính là kiểm toán tài chính và kiểm toán tuân thủ, còn kiểm toán hoạt động mới chỉ thực hiện ở mức sơ khai và kết quả rất mờ nhạt.

Nhìn ra thế giới, tiền thuế của dân được kiểm soát rất chặt chẽ. Tại Nhật Bản, Ủy ban Kiểm toán có thẩm quyền kiểm toán tất cả các khoản đầu tư công của Chính phủ cũng như các tổ chức công. Họ không chỉ kiểm toán tuân thủ và kiểm toán tài chính, mà còn thực hiện kiểm toán hoạt động để đánh giá tính kinh tế hiệu quả và hiệu lực trong việc sử dụng các nguồn lực công. Họ kiểm toán các giai đoạn của dự án đầu tư, giám sát các tài khoản công thông qua việc kiểm toán thường xuyên để đảm bảo tính phù hợp và phát hiện các sai sót có thể xảy ra.

Tại Anh, mô hình hợp tác công tư  trong 2 năm 2009 - 2010 theo quyết toán của Chính phủ đã ngốn tới 29,9 tỷ bảng và đến cuối năm 2011, đã có 642 hợp đồng được ký kết. Cơ quan quản lý ngân sách Anh đang tiến hành rà soát lại mô hình này. Những cơ quan liên quan đến việc sử dụng ngân sách có trách nhiệm giải trình để người nộp thuế và chính phủ biết tiền thuế đang được chi tiêu ở đâu và chi tiêu như thế nào.

Vậy thực tế vai trò giám sát của kiểm toán với đầu tư công tại Việt Nam ra sao? Ông Trương Văn Tạo, Phó kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước chuyên ngành IV cho hay, trong giai đoạn 2005 - 2011, bộ phận này đã thực hiện kiểm toán 50 dự án và 2 chương trình mục tiêu quốc gia với tổng vốn đầu tư trên 70.000 tỷ đồng. Kiểm toán đã kiến nghị xử lý tài chính 1.415 tỷ đồng, trong đó thu hồi nộp ngân sách và giảm thanh toán là 319 tỷ đồng, xử lý khác hơn 1.000 tỷ đồng. Theo thông lệ, kiểm toán hiện nay mới chỉ nặng về tính tuân thủ, trong khi các dự án lại kéo dài nhiều năm, vì thế nhiều trường hợp khi tiến hành kiểm toán, các đơn vị thực hiện dự án đã có sự thay đổi, biến động lớn, cán bộ trực tiếp quản lý dự án đã thuyên chuyển công tác khác, nghỉ hưu, các nhà thầu đã sáp nhập, giải thể hoặc phá sản… Kết luận đưa ra do vậy khó thực hiện.

Ông Đào Xuân Lâm, Phó tổng giám đốc Công ty Kiểm toán KPMG cho rằng, Việt Nam cần đẩy mạnh kiểm toán hiệu quả hoạt động với mục tiêu đưa ra những đánh giá và kết luận mang tính đảm bảo về hiệu quả hoạt động của các đơn vị trong khu vực công. Các báo cáo này được công bố có thể có tác động tích cực đối với cách thức các cơ quan nhà nước thực hiện vai trò quản lý của họ, thậm chí có thể tác động đến việc điều chỉnh chính sách.

Trong khi đó, những chuyên gia trong lĩnh vực này như ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam hay ông Lê Đăng Doanh… đều đồng thuận quan điểm rằng, muốn chấn chỉnh đầu tư công thì phải xác định lại vai trò của Nhà nước, vai trò và vị trí của kinh tế nhà nước, trong đó có DNNN. Đã đến lúc Việt Nam phải thay đổi cơ chế phân quyền một cách thái quá trong quyết định đầu tư và cần nâng cao vai trò của báo chí trong việc giám sát đầu tư công.            
 

Anh Việt